(από τον Πλάτωνα Ριβέλλη)

Studio Quark

Το 1981 σε ένα υπόγειο 80 τ.μ. στην οδό Αραχώβης, ανάμεσα στη Χαριλάου Τρικούπη και στη Μαυρομιχάλη, διαμόρφωσα και εξόπλισα έναν σκοτεινό θάλαμο και έναν χώρο για προβολές και φωτογραφίσεις. Εκεί βρήκε θέση και η φωτογραφική μου βιβλιοθήκη που είχα ξεκινήσει το 1977, χρονιά που αγόρασα την πρώτη μου φωτογραφική μηχανή και έφτιαξα τον πρώτο μου θάλαμο στο σπίτι. Τα φωτογραφικά μου σεμινάρια ξεκίνησαν σε αυτό το υπόγειο που ονόμασα Studio Quark. Η πινακίδα υπάρχει ακόμη.

Το κατάστημα Φωτοχώρος

Το 1983 πέρασα μερικούς μήνες στην Αμερική μελετώντας φωτογραφία και με την επιστροφή μου εγκατέλειψα το επάγγελμα του δικηγόρου, το οποίο προσπάθησα να αντικαταστήσω ανοίγοντας ένα κατάστημα φωτογραφικών ειδών, τον «Φωτοχώρο», στην οδό Τσακάλωφ 44 στο Κολωνάκι. Ο «Φωτοχώρος» έκλεισε οριστικά το 1990, όταν αποφάσισα να ζω αποκλειστικά από τη διδασκαλία της φωτογραφίας.

Ίδρυση του Φωτογραφικού Κύκλου

Η διδακτική μου δραστηριότητα είχε ξεκινήσει διστακτικά έναν χρόνο πριν το Studio Quark, στο δικηγορικό μου γραφείο με μαθήτριες λίγες φίλες μου. Από την επόμενη όμως χρονιά πολύ γρήγορα επεκτάθηκε σε διάφορες ομάδες, σε σχολεία και πανεπιστήμια, ενώ συνέχιζαν τα τμήματα στην Αραχώβης (Studio Quark). Η «φουρνιά» των μαθητών του 1987-88 με έσπρωξε να συστήσουμε ένα σωματείο, ώστε να διατηρηθεί η επαφή μας και μετά την ολοκλήρωση του σεμιναρίου. Αυτή η σκέψη ενισχύθηκε από τη συρρίκνωση του φωτογραφικού μαγαζιού στην οδό Τσακάλωφ, του «Φωτοχώρου», το οποίο περιορίστηκε στο μικρό παρακείμενο κατάστημα και άφησε ελεύθερο τον μεγάλο γωνιακό χώρο (Τσακάλωφ και Λυκαβηττού), όπου εγκαταστάθηκε τον Σεπτέμβριο του 1988 ο «Φωτογραφικός Κύκλος».

Η αρχική σκέψη κατά την ίδρυση του «Φωτογραφικού Κύκλου» ήταν να συγκεντρωθεί ένας πολύ μεγάλος αριθμός φωτογράφων που να μοιράζονται έναν πλήρως εξοπλισμένο και πολύ μεγάλο σκοτεινό θάλαμο, μια σημαντική φωτογραφική βιβλιοθήκη και ένα ευχάριστο εντευκτήριο. Πέρα από τα σεμινάρια δεν είχαν αρχικά προγραμματιστεί άλλες εκδηλώσεις. Η μέσω του «Φωτοχώρου» γνωριμία μου με τους περισσότερους επαγγελματίες και ερασιτέχνες φωτογράφους κατέληξε στην εγγραφή στο σωματείο ενός πάρα πολύ μεγάλου αριθμού μελών, τους οποίους όμως, όπως αποδείχθηκε, δεν συνέδεε καμία κοινή καλλιτεχνική άποψη. Συνειδητοποίησα έτσι ότι για να έχει κάποια αξία ως σωματείο ο «Κύκλος», μια και δεν ήταν ένα συνδικαλιστικό όργανο που υπηρετούσε συγκεκριμένα συμφέροντα, θα έπρεπε να υπηρετεί μια ιδέα και να εκφράζει μια άποψη. Και αυτή δεν θα μπορούσε να είναι άλλη από εκείνη που εκφραζόταν και υποστηριζόταν από εμένα μέσα από τα σεμινάριά μου. Δηλαδή η «ερασιτεχνική» και «καλλιτεχνική» προσέγγιση μιας «απλής» φωτογραφίας.

Σεμινάρια

Μετά το Studio Quark, από το 1988 μέχρι το 1990, μέσα στον γωνιακό χώρο του «Κύκλου» (150 τ.μ.) δίδασκα το εισαγωγικό (ή βασικό) σεμινάριό μου (πάντα κάθε Τετάρτη), το οποία μέχρι το 2000 κάλυπτε ένα τετράμηνο και γινόταν δύο φορές τον χρόνο με έναρξη τον Οκτώβριο και τον Φεβρουάριο. Στους τοίχους του εντευκτηρίου αναρτούσαμε φωτογραφίες μελών. Όταν το 1990 έκλεισε το κατάστημα ο ελεύθερος πλέον μικρός χώρος ενώθηκε με τον υπόλοιπο «Κύκλο» και μετατράπηκε σε εκθεσιακό, ενώ κάθε Τετάρτη φιλοξενούσε και το βασικό σεμινάριό μου. Από το 1996, μετά την ίδρυση του καφενείου μας, τα σεμινάρια μετακόμισαν πάλι στον μεγάλο χώρο. Από το 2001 τα σεμινάρια έγιναν οκτάμηνης διάρκειας και από το 2003 μετακόμισαν στο Μουσείο Μπενάκη, όπου διεξάγονται μέχρι σήμερα.

Το 1987 εγκαινιάστηκαν τα καλοκαιρινά («προχωρημένα») σεμινάρια Φωτογράφισης και Κριτικής, τα οποία ξεκίνησαν στην Πάρο, μεταφέρθηκαν στην Αθήνα, επανέκαμψαν στην Πάρο και κατέληξαν από το 1999 στη Σύρο, όπου γίνονται και σήμερα.

Τα τελευταία χρόνια προστέθηκαν στα εισαγωγικά φωτογραφικά σεμινάρια, τα σεμινάρια Φωτογραφικής Κριτικής, Δημιουργίας Portfolio και Lightroom.

Σημαντική προσθήκη ήταν τα σεμινάρια που αφορούν τον κινηματογράφο. Παρουσιάσεις σκηνοθετών, Αναλύσεις ταινιών, Θεματικές σειρές διαλέξεων για κινηματογράφο και φωτογραφία, Τετραήμερα αφιερώματα σε σκηνοθέτες.

Έγιναν κατά καιρούς προσπάθειες να διοργανωθούν και άλλα σεμινάρια, όπως ιστορίας τέχνης, ζωγραφικής, ποίησης, φωτογραφίας στούντιο κλπ. με σχετική επιτυχία, αλλά όχι και διάρκεια.
Αναλυτικές περιγραφές και προγράμματα όλων των σεμιναρίων που παραδίδω στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του Φωτογραφικού Κύκλου μπορεί κανείς να βρει στο προσωπικό μου site (www.rivellis.gr).

Σκοτεινός θάλαμος - Βιβλιοθήκη

Στον «Φωτογραφικό Κύκλο» της Τσακάλωφ είχε στηθεί ένας πλήρης σκοτεινός θάλαμος με δώδεκα μεγεθυντήρες για όλα τα μεγέθη αρνητικών και με τα αντίστοιχα εξαρτήματα, όλα state of the art. Ο θάλαμος καταργήθηκε το 2005 με την επικράτηση της ψηφιακής τεχνολογίας.
Το εντευκτήριο φιλοξενούσε τη μεγάλη φωτογραφική βιβλιοθήκη (4.000 βιβλία), η οποία το 2008 δωρήθηκε στο Μουσείο Μπενάκη.

Εκδόσεις

Το 1989 εκδόθηκε η πρώτη μικρή συλλογή φωτογραφιών μελών του «Κύκλου» από τον εκδοτικό οίκο του Σταύρου Μωρεσόπουλου (Ελληνικό Κέντρο Φωτογραφίας) και αμέσως μετά μια πολύ μεγαλύτερη συλλογή από τις εκδόσεις «Γνώση». Ακολούθησε η έκδοση έξι μικρών μονογραφιών και λίγο μετά εκδόθηκαν τα 34 βιβλιαράκια της Μικρής Σειράς των «Εκδόσεων Φωτοχώρος» (οι εκδόσεις είχαν πλέον υιοθετήσει το χηρεύον όνομα του καταστήματος). Όλα αυτά τα βιβλία κάλυπταν το κόστος τους από χρήματα που κατέβαλε ο κάθε φωτογράφος. Επίσης, τυπώθηκαν έξι φύλλα μιας φωτογραφικής εφημερίδας («Φωτογραφικός Κύκλος»), και δεκατρία τεύχη ενός φωτογραφικού περιοδικού («Φωτοχώρος»). Στα χρόνια αυτά οι «Εκδόσεις Φωτοχώρος» εξέδωσαν και όλα τα θεωρητικά συγγράμματά μου, καθώς και τα λευκώματα με φωτογραφίες μου. Τα τελευταία χρόνια ο «Κύκλος» επιδεικνύει πάλι μια εκδοτική δραστηριότητα. Κυκλοφόρησε ένα ογκωδέστατο βιβλίο με 1.100 φωτογραφίες μελών και ξεκίνησε μια Νέα Μικρή Σειρά με δεκαεννέα τίτλους.

Το καφενείο

Στον Κύκλο υπήρχε από την ίδρυσή του ένα μικρό μπαράκι για χρήση των μελών. Από το 1996 το μπαράκι μετατράπηκε σε νόμιμο και μόνιμο καφενείο με το όνομα (και πάλι) «Φωτοχώρος» και κατέλαβε τον μικρό χώρο των 25 τ.μ. που αποτελεί και σήμερα την τυπική έδρα του Κύκλου. Στους τοίχους του καφενείου συνέχισαν να φιλοξενούνται εκθέσεις, με ρυθμό μία τον μήνα, μέχρι το κλείσιμό του το 2002.

Εκθέσεις

Οι ομαδικές εκθέσεις μας ξεκίνησαν στις αρχές του 1990 με δύο διαδοχικές και πολύ μεγάλες εκθέσεις (60 φωτογράφοι με 10 φωτογραφίες ο καθένας) στην Αθήνα, στο Κέντρο Τεχνών του Δήμου Αθηναίων (πρώην ΕΑΤ-ΕΣΑ) που μεταφέρθηκαν στη συνέχεια και οι δύο στον Μύλο της Θεσσαλονίκης καλύπτοντας και τους τέσσερις ορόφους του βασικού του κτιρίου. Έκτοτε έχουν γίνει πάρα πολλές ομαδικές και ατομικές εκθέσεις τόσο στην Τσακάλωφ, όσο και στο Μουσείο Μπενάκη, στην Ελληνοαμερικανική Ένωση, στο Σπίτι της Κύπρου, στο Booze, στο Box και αλλού, αλλά και σε πάρα πολλές πόλεις της περιφέρειας. Παράλληλα έγιναν πολλές ατομικές εκθέσεις στον μικρό «Φωτοχώρο» (ονομασία του καφενείου και του μικρού εκθεσιακού μας χώρου).

Οι Πέμπτες

Το 1990 ξεκίνησαν οι παρουσιάσεις της Πέμπτης (με θεατές που συνωστίζονταν ακόμα και έξω από το παράθυρο της Τσακάλωφ). Στη διάρκειά τους παρουσίαζα το φωτογραφικό έργο μερικών μελών. Οι παρουσιάσεις αυτές αποδείχτηκαν από τις πιο πετυχημένες δραστηριότητες του σωματείου μας και συνεχίζονται μέχρι σήμερα σε διάφορους χώρους.

Το Μουσείο Μπενάκη

Το 2003 αποφάσισα να μεταφέρω τα σεμινάριά μου στο Μουσείο Μπενάκη (του Κολωνακίου). Από το 2005 μετακόμισαν στο Μπενάκη της οδού Πειραιώς και οι παρουσιάσεις της Πέμπτης, οι οποίες όμως από το τέλος του 2018 μεταφέρονται στο αμφιθέατρο της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης.

Από το 2007 η έδρα του Κύκλου περιορίστηκε στη μικρή αίθουσα της οδού Τσακάλωφ (πρώην καφενείο-εκθεσιακός χώρος), δεδομένου ότι όλες οι δραστηριότητες είχαν μεταφερθεί στο Μουσείο Μπενάκη που μας φιλοξενούσε, ενώ παράλληλα είχε καταργηθεί ο σκοτεινός θάλαμος.
Μετά την αλλαγή αυτή ήταν αναπόφευκτο να προκύψει η σκέψη για την τύχη της μεγάλης φωτογραφικής μας βιβλιοθήκης (4.000 βιβλία) και εξίσου λογικό να τη δωρίσουμε στο Μουσείο Μπενάκη. Η δωρεά της βιβλιοθήκης εξασφάλιζε τη διαφύλαξή της και την προσβασιμότητά της. Δεν ευελπιστώ πλέον (λόγω των χαλεπών καιρών) για την ανανέωσή της, αλλά κάποτε θα γίνει και αυτό.

Το σήμερα

Η κατάσταση του «Κύκλου» σήμερα παρουσιάζεται καλύτερη από τη μεταβατική περίοδο της μετακόμισής του στο Μπενάκη. Τα μέλη του υπερβαίνουν σταθερά τα 200 (στην καλύτερη εποχή όλων των χρόνων πλησίασε προς στιγμήν τα 400, αλλά είχε κατέβει και στα 100). Η εισφορά βρίσκεται στο συμβολικό επίπεδο των 50 ευρώ ετησίως. Έχουν γραφτεί μέλη αρκετοί (και πολύ καλοί) φωτογράφοι από πόλεις της περιφέρειας. Το μόνο που λείπει σε σχέση με τον παλαιό «Κύκλο» είναι το μεγάλο εντευκτήριο. Αλλά και αυτό δεν είναι σίγουρο ότι σήμερα θα είχε την ίδια σημασία. Η απουσία βιβλιοθήκης και θαλάμου δεν ευνοεί συγκέντρωση μελών, ενώ η σχέση του φωτογράφου πλέον με τον υπολογιστή τον έκανε πιο μονήρη και λιγότερο κοινωνικοποιημένο. Σημασία έχουν οι δραστηριότητες των μελών (εκθέσεις, εκδόσεις, σεμινάρια) και η επικοινωνία τους μέσω ειδικών συναντήσεων ή μέσω ψηφιακών μέσων.

Λόγοι συμμετοχής

Κατά καιρούς, είναι αλήθεια, ότι αναρωτιόμουν αν πολλά από τα μέλη μας ήξεραν για ποιο λόγο ήταν μέλη ή αν αυτός ο λόγος ήταν ο σωστός. Άλλοι ήταν εκεί για να μιλούν μαζί μου και για να βλέπω φωτογραφίες τους (και αυτό δεν είναι σωστό γιατί αυτές τις δύο δραστηριότητες δεν τις περιορίζω στα μέλη). Άλλοι για να παίρνουν μέρος στις εκθέσεις (αλλά ούτε αυτό είναι σωστό διότι δεν παίρνουν πάντοτε μέρος όλοι). Τι είναι αυτό που δικαιώνει επομένως τη συνύπαρξη των μελών; Νομίζω ότι η απάντηση είναι μία: οι κοινές φωτογραφικές και καλλιτεχνικές απόψεις και η κοινή αγάπη για τη φωτογραφία. Το ενδιαφέρον είναι ότι αν τα σημερινά μέλη διαβάσουν το «Μικρό Μανιφέστο του Φωτογραφικού Κύκλου» που έγραψα πριν από πολλά χρόνια, μάλλον θα συμφωνήσουν, αν όχι σε όλα, οπωσδήποτε στα περισσότερα. Το άκρως θετικό είναι ότι, χωρίς ίχνος αμφιβολίας, μπορώ να δηλώσω πως σήμερα στον «Κύκλο» γίνεται η καλύτερη φωτογραφία που γινόταν ποτέ σε αυτόν και πως η αναλογία καλών φωτογράφων προς αριθμό μελών είναι η υψηλότερη από ποτέ. Αυτό και μόνον αρκεί για να μας ενθουσιάσει. Επομένως η συμμετοχή κάποιου στον «Κύκλο» έχει τελικά το νόημα ότι συμμετέχει σε μια καλλιτεχνική παρέα επειδή αυτή υπάρχει, επειδή αξίζει να υπάρχει και πρέπει να την ενισχύσουμε να υπάρχει για αυτό που εκφράζει, άσχετα από το αν ο καθένας μας είναι ή δεν είναι σπουδαίος φωτογράφος.

Ο Φωτογραφικός Κύκλος έχει για σκοπό την προώθηση της τέχνης της φωτογραφίας, τη δημιουργία καλλιεργημένου φωτογραφικού κοινού, την καλλιτεχνική καλλιέργεια των μελών του και την ενίσχυση του καλλιτεχνικού τους έργου.