Jacques – Henri Lartigue

Τού Αντώνη Κ. Κυριαζάνου

Ο Jacques – Henri (Charles August) Lartigue γεννήθηκε στη Γαλλία το 1894. Σπούδασε με δασκάλους στο σπίτι. Μελέτησε ζωγραφική. Αυτοδίδακτος φωτογράφος. Πολέμησε ως εθελοντής στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Παντρεύτηκε τρεις φορές. Φωτογράφιζε από ηλικία επτά ετών. Οι φωτογραφίες του άρχισαν να εκτιμώνται και να εκτίθενται μετά το 1963. Πέθανε στη Γαλλία το 1986. Ο Jacques – Henri Lartigue χαρακτηρίστηκε ως ο πιο χαρισματικός «ερασιτέχνης» φωτογράφος. Αποτύπωσε στη διάρκεια όλης του τής ζωής χαρούμενες και αστείες στιγμές τού άμεσου περιβάλλοντός του δημιουργώντας ένα μαγικό προσωπικό οπτικό ημερολόγιο.

Πίσω από το έργο κάθε μεγάλου φωτογράφου, κάθε μεγάλου δημιουργού, κρύβεται μια πρόθεση, ένα όραμα συγκεκριμένο, μια ιδέα, που οδηγεί τα βήματα τού καλλιτέχνη στα άγνωστα μονοπάτια τής Τέχνης του. Αυτό ο σκοπός είναι και ο συνεκτικός κρίκος, το αιτούμενο που κρατά «σφικτό» το δημιούργημα, τού προσδίδει την ιδιαίτερη εκείνη ποιότητα, την υπόσταση που το κάνει διαφορετικό, αυτόνομο, μοναδικό, το κάνει αναγνωρίσιμο, στα μάτια τού θεατή, το ταυτίζει αβίαστα με τον δημιουργό του. Δεν έχει διατυπωθεί τυχαία η άποψη ότι κάθε μεγάλος καλλιτέχνης επεξεργάζεται στον βίο του μία, τελικά, ιδέα, διατυπωμένη σε πολλές εκδοχές – γράφει ένα ποίημα, γυρίζει μια ταινία, γράφει ένα μυθιστόρημα, τραβάει εν προκειμένω μια φωτογραφία.

Αναζητώντας αυτόν τον σκοπό, αυτήν την ιδέα, στο πλούσιο έργο τού Jacques – Henri Lartigue, ο ερευνητής θα μείνει μάλλον αμήχανος. Οι περισσότερες από 220.000 φωτογραφίες τού Lartigue δεν «προδίδουν» κανένα όραμα, δεν αφήνουν να διαφανεί καμία προσπάθεια έργου, ο φωτογράφος φαίνεται να μην έχει ματώσει ποτέ του, καμία αμφιβολία ή αδυναμία δεν έχει χαραχτεί σε κάποια περίοδο τής ζωής του. Αντίθετα μάλιστα, όλες οι φωτογραφίες του, ξεχειλίζουν από την αυτοπεποίθηση τής ζωής – από την χαρά που την περιρρέει – από ένα δέος και ένα θαυμασμό για τα φαινόμενά της, από μία διαρκή έκπληξη που μόνο στα μάτι ατής παιδικής ηλικίας λάμπει πριν σβήσει από τα βάσανα και την κούραση τού βίου που φτάνουν σιγά-σιγά...

Στα μάτια τού Lartigue, αυτή η λάμψη έμεινε μέχρι το τέλος τής ζωής του, το 1986. Γεννημένος το 1894 γόνος μιας πλούσιας παρισινής οικογένειας, έζησε ολόκληρο τον αιώνα μας, με εφηβική διάθεση, απαλλαγμένος προφανώς από βιοποριστικά προβλήματα και άγχη. Η διάθεσή του να ανακαλύπτει τις επιτεύξεις τού καιρού του, τον έστρεψαν και στην φωτογραφία. Άρχισε να φωτογραφίζει από τα 7 του χρόνια. Το «παιχνίδι» που τού χάρισαν αποδείχτηκε στα χέρια του θαυματουργό.

Η φωτογραφία ήταν ακόμα στην αυγή της, μια θαυμαστή εφεύρεση που σταματούσε τον χρόνο και κράταγε τις στιγμές για πάντα τυπωμένες στο χαρτί. Μ’ αυτή την απλή εφαρμογή φωτογράφιζε και ο νεαρός Lartigue. Δεν αναζήτησε τίποτε περισσότερο από τον περίγυρό του. Οι γονείς του, οι άνθρωποι τού σπιτιού, οι φίλοι, οι περίπατοι στο δάσος τής Βουλώνης με τις κομψές κυρίες, οι διακοπές στην Τρουβίλ, το Μπιαρίτζ, την Κυανή Ακτή και άλλα διάσημα θέρετρα, οι αγώνες αυτοκινήτων, οι πτήσεις με αυτοσχέδια ή «κανονικά» αεροπλάνα – όλα εφευρέσεις τού καιρού του – ήταν το θέμα τού φωτογράφου, ό,τι συνέβαινε μπροστά στα μάτια του. Εντυπωσιασμένος απ’ όλα αυτά με μια διάθεση να κρατήσει (φωτογραφικές) σημειώσεις για την ζωή του, τους φίλους του, τα αγαπημένα του πρόσωπα φωτογράφιζε με την ίδια διάθεση που κρατούσε και το ημερολόγιό του.

Κατοχύρωνε τα γεγονότα για να υπάρχουν απλώς κάπου στις σελίδες τού ημερολογίου του, στα λευκώματα που έφτιαχνε μόνος του για τις φωτογραφίες του, στα χάρτινα κουτιά που τις φύλαγε δεμένα προσεκτικά με σπάγκο. Λένε πως ποτέ μετά δεν διάβαζε τις σημειώσεις του, δεν κοίταγε τις φωτογραφίες του. Αυτός που έγινε μανιώδης συλλέκτης τής ίδιας του τής ζωής δεν έπαιξε ποτέ με την συλλογή του. Την έκανε όμως δώρο σ’ εμάς.

Ημίγυμνα κορμιά που λιάζονται στην παραλία, ένα αυτοκίνητο εκείνου τού καιρού σταματημένο στο δάσος, κομψές κυρίες να ποζάρουν με σκέρτσο, παιδιά με ναυτικό ένδυμα απορροφημένα στο παιχνίδι τους. Ατμόσφαιρα διακοπών, ταξιδιών, εσωτερικά ξενοδοχείων, κήποι, εξοχές, αγώνες αυτοκινήτων, οι φωτογραφίες τού Lartigue, εικονογραφούν χωρίς να διστάζουν την ζωή τού φωτογράφου. Και την ίδια στιγμή υπερβαίνουν το θέμα τους. Εδώ υπεισέρχεται ο καλλιτέχνης. Που δεν αναζητά το θέμα στις ιδιαιτερότητες, στο απρόσμενο, στο μοναδικό. Αντίθετα μένει σ’ αυτό που συμβαίνει μπροστά του. Και το φωτογραφίζει με όλη του την αθωότητα, με καθαρή ψυχή, χωρίς την υστεροβουλία τού έργου, τής έκθεσης, τής αναγνώρισης.

Οι φωτογραφίες τού Lartigue εκτός από την χαρά τής ζωής, προσφέρουν και την χαρά τής δημιουργίας. Τού άδολου έργου, όταν ξεχειλίζει από τον καλλιτέχνη χωρίς καμία σκέψη, χωρίς την παραμικρή διάθεση επίδειξης.

Στην ιστορία τής φωτογραφίας, η περίπτωσή του είναι μία εξαίρεση. Πέρασε σαν ο «μεγάλος ερασιτέχνης» και στο πρόσωπό του, η λέξη αυτή που σε άλλους προκαλεί τρόμο βρήκε τον καλύτερο εκφραστή της. Είναι ο δημιουργός που δεν βάζει δύναμη, δεν προσπαθεί να αποδείξει κάτι. Φωτογραφίζει από εσωτερική ανάγκη και μόνο, χωρίς να ενδιαφέρεται – να «καίγεται» είναι η σωστή λέξη – από την φιλοδοξία τής αναγνώρισης, της αποδοχής από τους άλλους. Το παιδί που χτίζει πύργους στην άμμο, ξεχασμένο στην χαρά τής δημιουργίας, με την θάλασσα έτοιμη να παρασύρει το έργο του.

Όμως τίποτε που αξίζει δεν χάνεται, δεν μένει για πάντα κρυμμένο. Οι φωτογραφίες τού Lartigue βγήκαν στην επιφάνεια, αναδύθηκαν από τα συρτάρια του, η αξία τους αναγνωρίστηκε. Ο ίδιος δήλωνε ζωγράφος, στο διαβατήριό του δίπλα στην ένδειξη «επάγγελμα» διάβαζες “artiste peintre”. Όμως στη μνήμη μας ζει σαν φωτογράφος, αφού αυτό ήταν το έργο που τοποθετεί τον καλλιτέχνη στην κλίμακα των αξιών. Οι φωτογραφίες τού «αιώνιου εφήβου» που διατείνονταν ότι φωτογραφίζει όπως ανοιγοκλείνει και τα μάτια του, τοποθέτησαν χωρίς παζάρια, τον δημιουργό τους, εκεί που έπρεπε. Σήμερα, οι εκθέσεις του διαδέχονται η μία την άλλη, οργανωμένες από τον «Σύλλογο φίλων τού Jacques – Henri Lartigue», τα φωτογραφικά του λευκώματα πλουτίζονται συνεχώς και το βιβλίο του “Memoires sans mémoires” (Αναμνήσεις χωρίς αναμνήσεις – ο τίτλος είναι χαρακτηριστικός) Editions Robert Laffont, μάς ξεναγεί στον γεμάτο χαρά και περιπέτειες κόσμο του. Ο θεατής τού έργου του ας διδαχτεί και το δικαίωμα στην δημιουργία όλων μας.