Carleton Eugene Watkins (1829-1916)

Ένας τάφος χωρίς όνομα για τον μεγαλύτερο φωτογράφο τής Αμερικής

Από τον Πλάτωνα Ριβέλλη

Ο Carleton E. Watkins συγκεντρώνει στο πρόσωπό του πολλά πρότυπα. Αυτό τού Αμερικανού που πάλεψε για να πετύχει στηριγμένος στις δικές του δυνάμεις και ικανότητες. Τού πρωτοπόρου που εφευρίσκει τους νόμους τής τέχνης του. Τού απόλυτου δημιουργού που πεθαίνει φτωχός γιατί δεν μπορεί να κάνει αυτό που η πλειοψηφία απαιτεί. Ίσως, όμως, πιο απλά θα πρέπει να τον θυμόμαστε σαν έναν πολύ μεγάλο καλλιτέχνη, έναν φωτογράφο που έπασχε να βρει κάθε φορά «την καλύτερη γωνία» («The best general view»).

Ο Watkins δεν άφησε πίσω του λεπτομερή στοιχεία για τον εαυτό του. Δεν υπάρχει ούτε καν φωτογραφία τού προσώπου του, πέραν από μερικές σκιές του, που άφηνε να μπαίνουν στο κάδρο του την ώρα που φωτογράφιζε. Από τις λεζάντες τών φωτογραφιών του, από δημόσια έγγραφα και από σποραδικές μαρτυρίες τών επιγόνων του γνωρίζουμε τα λίγα βιογραφικά του στοιχεία. Γεννήθηκε το 1829 στην Πολιτεία τής Νέας Υόρκης και πολύ νέος μετανάστευσε, όπως τόσοι άλλοι την ίδια εποχή, στη Δύση, για να αναζητήσει καλύτερη τύχη στη χώρα τών χρυσοθήρων. Αφού ασχολήθηκε με πολλές δουλειές, από υπάλληλος βιβλιοπωλείου μέχρι μαραγκός, βρέθηκε τυχαία αντικαταστάτης ενός τεχνίτη σε γνωστό φωτογραφικό στούντιο τής Καλιφόρνιας. Λίγα χρόνια μετά είχε γίνει γνωστός φωτογράφος και ιδιοκτήτης δικής του φωτογραφικής επιχείρησης.

Τα κλασικά, όμως, πορτραίτα που αποτελούσαν το κύριο αντικείμενο κάθε φωτογράφου τής εποχής δεν τον ικανοποιούσαν. Προτίμησε να περνάει τον περισσότερο χρόνο του φωτογραφίζοντας έξω, τη φύση και τα κτήρια. Σε μια περίοδο όπου οι κτηματικές διαφορές στη Δύση απασχολούσαν πολύ συχνά τα δικαστήρια ο Watkins, πρωτοπόρος και εκεί, πρόσφερε στους δικαστές τις πρώτες φωτογραφικές μαρτυρίες (1858), που έγιναν ποτέ αποδεκτές σε δικαστικές διενέξεις. Στο δικαστήριο συστήνεται ως “φωτογραφιστής” (photographicist), θέλοντας πιθανόν να τονίσει την τεχνική πλευρά τής τέχνης του ή να διαφοροποιήσει τον εαυτό του από τους άλλους (απλούς) φωτογράφους και προσθέτει πως ο ίδιος “διάλεξε προσεκτικά την γωνία λήψεως” και πως το αποτέλεσμα συνιστά μιαν “ακριβή άποψη τού τοπίου”.

Μόλις αφοσιώθηκε στη δική του δουλειά εγκατέλειψε τις νταγκεροτυπίες και αμβροτυπίες από τις οποίες δεν μπορούσε να βγάλει αντίγραφα και ασχολήθηκε μόνον με εκτυπώσεις σε χαρτί με τη μέθοδο κυρίως τής αλμπουμίνας. Χρησιμοποιούσε σχεδόν πάντοτε ευρυγώνιο φακό, αλλά δούλευε με δύο ειδών μηχανές. Μια τεραστίων διαστάσεων (75 εκ. μήκος, που έφτανε το ένα μέτρο ανοιγμένη) για παραγωγή αρνητικών μεγέθους 45Χ55 εκ. και μια μικρότερη για παραγωγή στερεοσκοπικών εικόνων. Οι τελευταίες αποτελούσαν εκείνα τα χρόνια βασικό εμπορικό προϊόν για τους φωτογράφους, όπως ίσως σήμερα συμβαίνει με τις καρτ-ποστάλ. Οι στερεοσκοπικές φωτογραφίες έπρεπε να τραβηχτούν με ένα σύστημα διπλού φακού που παρήγαγε σχεδόν ίδιες διπλές φωτογραφίες. Το αποτέλεσμα, όπως το βλέπανε μέσα από ειδικό στερεοσκόπιο, έδινε την ψευδαίσθηση τού βάθους στην εικόνα. Τα μεγέθη τών στερεοσκοπικών εικόνων ήταν περίπου 8Χ8 εκ. Είναι πάντως ενδιαφέρον να προσέξει κανείς ότι ο τρόπος σύνθεσης και η προσέγγιση τών θεμάτων από τον Watkins δεν άλλαζε με τη αλλαγή μηχανής και μεγέθους αρνητικού.

Τα ταξίδια του τον οδήγησαν σε όλη τη χώρα. Διέτρεξε χιλιάδες μίλια κουβαλώντας εξοπλισμό ενός τόνου, αφού εκτός από τις μηχανές του έπρεπε να έχει μαζί του έναν φορητό σκοτεινό θάλαμο (ένα μαύρο αντίσκηνο), τις βαριές γυάλινες πλάκες και όλα τα εξαρτήματα για να κατασκηνώνει στο ύπαιθρο. Για τις μεγάλες αυτές μετακινήσεις του χρησιμοποιούσε άμαξα με άλογα, την οποία φόρτωνε (μαζί με τα άλογα και όλα τα εξαρτήματα) σε ειδικά βαγόνια, που συνόδευαν τους νέους τότε σιδηροδρόμους. Οι φωτογραφίσεις αυτές απαιτούσαν, όμως, και μεγάλη υπομονή και προετοιμασία επιτόπου. Χρειαζόταν πολλή δουλειά και αρκετή τύχη, για να μπορέσει σε μια μέρα να ετοιμάσει και να φωτογραφίσει μέχρι τέσσερις πλάκες.

Η πιο ευτυχής συγκυρία τών περιπλανήσεων αυτών στάθηκε η επίσκεψη τού Watkins στο Yosemite. Το εντυπωσιακό αυτό πάρκο με τα αιωνόβια δέντρα και τους τρομακτικούς βράχους έδωσε μεγάλη ώθηση στη φωτογραφία τού Watkins. Εξ άλλου χάρη στις δικές του φωτογραφίες το πάρκο αυτό κρίθηκε από τις Αρχές διατηρητέο και αποτέλεσε την αρχή τών «Εθνικών Πάρκων» τής Αμερικής. Είναι όμως χαρακτηριστικό, ειδικά αν συγκρίνουμε τις φωτογραφίες του με φωτογραφίες στον ίδιο χώρο από μεταγενέστερους καλιφορνέζους φωτογράφους, όπως τού Ansel Adams, ότι ο Watkins ουδέποτε έπεσε στην παγίδα τής «Πολυτιμοποίησης» τού φωτογραφικού αποτελέσματος. Το αναμφισβήτητο «μεγαλείο» τών τοπίων δεν τού επέβαλε την παρουσία του. Οι εικόνες του είναι εικόνες μεγαλειώδους τοπίου χωρίς να επιχειρούν να μετατραπούν και αυτές σε μεγαλειώδεις εικόνες. Γι αυτό και η ποιότητα ή τα μεγέθη τών τυπωμάτων του δεν υποκαθιστούν την ποιότητα τής εικόνας. Η μικρών διαστάσεων αναπαραγωγή τους σε βιβλίο δεν τις στερεί από την εσωτερική τους δύναμη. Ο Watkins έρριχνε όλο του το βάρος στην επιλογή. Επιλογή τής γωνίας, τών επιπέδων, και τών αντικειμένων. Δεν υπήρξε ποτέ φλύαρος, ούτε στομφώδης, όπως τόσοι μέτριοι τοπιογράφοι. Αυτό οδηγείται σε όρια εκπληκτικής αφαίρεσης όταν φωτογραφίζει τα βράχια τού Ειρηνικού. Ο Watkins δίνει την εντύπωση ότι συνθέτει τοποθετώντας τα στοιχεία τού φυσικού τοπίου. Πείθει τον θεατή για τον πλήρη του έλεγχο πάνω στο τοπίο. Προσδίδοντας έτσι στη φυσική μεγαλοσύνη μια διάσταση κατασκευής, η οποία θέτει αμφιβολίες σχετικά με την ακρίβεια τής αποτύπωσης, ενώ ταυτόχρονα φαντάζει απόλυτα φυσική. Η τεχνικά άψογη καταγραφή αντισταθμίζεται από την εξαιρετικά προσωπική επιλογή και διάταξη τού υλικού. Αν όμως ο Watkins είναι ιδιαίτερα γνωστός σήμερα για τα θαυμάσια τοπία του, λίγοι γνωρίζουν τα επίσης έξοχα πορτραίτα του ή τις θαυμάσιες σκηνές από τη ζωή τών πόλεων ή τα εσωτερικά σπιτιών. Κι αυτά, τα συνήθως μικρά σε μέγεθος τυπώματα, έρχονται να επιβεβαιώσουν την ποιητική διάσταση τού έργου τού μεγάλου αυτού φωτογράφου.

Οι μεγάλες του φωτογραφίες πουλιόντουσαν προς $3.50 η μία και οι στερεογραφίες του προς $5.00 η ντουζίνα. Αυτό επέτρεπε στον Watkins να διατηρεί ένα στούντιο σε κεντρικό δρόμο τού Αγίου Φραγκίσκου μαζί με μια γκαλερί, στην οποία έδειχνε μονίμως πολλά από τα μεγάλα έργα του, και να ζει μια μάλλον άνετη ζωή. Ο εμφύλιος πόλεμος που είχε ξεκινήσει το 1861 δεν επηρέασε σημαντικά τη ζωή τής Καλιφόρνιας, που βρέθηκε μάλλον έξω από τις εχθροπραξίες. Η εξάπλωση όμως τής εμπορικής και μαζικής αναπαραγωγής τών στερεογραφιών με συνέπεια να πουλιέται η ντουζίνα προς $1.50, σε συνδυασμό με την γενικότερη οικονομική ύφεση μετά το 1870, οδήγησε στη σταδιακή οικονομική κατάρρευση τού Watkins. Το 1875 αναγκάζεται να πουλήσει το στούντιο και την γκαλερί του, μαζί με όλη τα αρνητικά και τις φωτογραφίες που είχε κάνει μέχρι τότε, στον μεγαλύτερο από τους δανειστές του.

Ο Watkins παρόλα αυτά δεν παραδίδει τα όπλα και ξεκινάει να επισκεφτεί και πάλι τα πιο αγαπημένα του τοπία, για να φτιάξει νέα αρνητικά που ονομάζει πλέον «New Series». Η νέα του δουλειά, συχνά ακόμα καλύτερη από την παλαιά, τού δίνει αρκετή αισιοδοξία, που συμπληρώνεται με την γνωριμία τής κατά 28 χρόνια νεότερής του Frankie, την οποία παντρεύεται στα πενήντα του χρόνια και αποκτά μαζί της κόρη και γιο.

Οι φωτογραφικές του περιπλανήσεις συνεχίζονται (για τις εξορμήσεις του αυτές χρησιμοποιεί μετά το 1884 μια πιο «μικρή» μηχανή με αρνητικά 20Χ25 εκ.), αλλά η οικονομική του κατάσταση επιδεινώνεται. «Κάνε κουράγιο» (έγραφε στη γυναίκα του) «ο γέρος θα γυρίσει σύντομα στο σπίτι και θα πάμε περίπατο. Αυτή είναι η μόνη πολυτέλεια τών φτωχών». Ή, σε άλλο γράμμα: «Κατάφερα να ξοφλήσω το νοίκι...Φόρεσα για 17 μέρες το ίδιο πουκάμισο για να κάνω οικονομία. Έτσι το άλλο δεν χρειάστηκε να πλυθεί. Με παρηγορεί πως ταιριάζει με το σακάκι μου, στο οποίο βέβαια έχουν απομείνει μόνον δύο κουμπιά.».

Σαν να μην τού έφτανε αυτό από το 1890 και μετά άρχισε να κλονίζεται και η υγεία του, έπαθε αρθριτικά και σοβαρούς ιλίγγους, αλλά το χειρότερο ήταν η σταδιακή απώλεια τής όρασής του. Ένας φίλος τού παραχώρησε ένα αγρόκτημα για να ζει, μια και δεν μπορούσε πλέον να πληρώνει νοίκι, ενώ ο γιος του, που δεν έδειχνε κανένα ταλέντο ή επιθυμία να γίνει φωτογράφος, τον βοηθούσε τυπώνοντας τις παλιές του φωτογραφίες. Το οριστικό χτύπημα ήρθε με τον σεισμό τού 1906 στον Άγιο Φραγκίσκο. Ο Watkins χάνει σε πυρκαγιά όλα του τα αρνητικά και περνάει δυο μέρες ανήμπορος στο ύπαιθρο. Τρία χρόνια μετά το λογικό του τον εγκαταλείπει. Τον κλείνουν σε άσυλο όπου πεθαίνει το 1916. Το σώμα του θάβεται στον περίβολο τού νοσοκομείου. Ο τάφος του δεν έχει όνομα.