August Sander

Ο August Sander γεννήθηκε στο Herdorf am Sieg τής Γερμανίας το 1876. σπούδασε στην Ακαδημία Ζωγραφικής τής Δρέσδης. Αυτοδίδακτος στη φωτογραφία. Εργάστηκε ως ανθρακωρύχος και εν συνεχεία ως βοηθός φωτογράφου. Από το 1902 άνοιξε δικό του φωτογραφικό στούντιο. Το οποίο από το 1910 έως το 1944 λειτούργησε στο Westerwald κοντά στην Κολωνία. Δούλεψε για το έργο του ο «Άνθρωπος τού 20ου αιώνα» τις περιόδους 1910-1934 και 1939-1951, ενώ την περίοδο ’34-’39 ασχολήθηκε με το τοπίο. Πέθανε στην Κολωνία το 1964. το μεγαλύτερο μέρος των αρνητικών του καταστράφηκε από τον βομβαρδισμό τής Κολωνίας το 1944 και από φωτιά που έπιασε το στούντιό του το 1946, οπότε καταστράφηκαν περίπου τα 40.000 αρνητικά.

Το έργο του ο « Άνθρωπος τού 20ου αιώνα» αποτελεί μια μνημειώδη τυπολογική καταγραφή κάθε ανθρώπινου τύπου τής περιοχής στην οποία ζούσε ο Sander. Ακόμα και η περιορισμένη συλλογή που διασώθηκε (540 πορτραίτα) είναι αρκετή για να κάνει το έργο του ένα από τα σημαντικότερα στη φωτογραφική ιστορία. Η μεγάλη του ικανότητα είναι ότι καταφέρνει με λιτή φόρμα να διατηρεί και να προβάλλει την υποκειμενικότητα τού φωτογραφιζόμενου, και παράλληλα να οδηγεί τη φωτογραφία του σε διάρκεια και περιεχόμενο που κινούνται πέρα από τα όρια τής συγκεκριμένη εποχής και τής εμφανούς θεματογραφίας.

Ξεφυλλίζοντας το φωτογραφικό λεύκωμα τού August Sander με τον χαρακτηριστικό τίτλο « Άνθρωποι τού 20ου αιώνα», το μάτι αναπόφευκτα έλκεται από τα σημεία τής εποχής που απεικονίζει. Μεσοπόλεμος, ένα χωριό στην Γερμανία, δεκάδες πορτραίτα των ανθρώπων που απαρτίζουν την μικρή κοινωνία κάθε πορτραίτο κι ένας ανθρώπινος τύπος, ένα επάγγελμα, μια ιδιότητα, ένας ρόλος στον μικρόκοσμο, ενδεδυμένος με όλη την «ρητορική» τού περίγυρού του. Εργάτες, φοιτητές, χωρικοί, βιοτέχνες, οικογενειάρχες, χήρες με τα παιδιά τους, παπάδες, μοναχές, θυρωροί, αλήτες, παραμορφωμένοι από τη φύση παρίες, έμποροι, ψιλικατζήδες, τσιρκολάνοι, ζωγράφοι, μουσικοί. Ο κατάλογος δεν έχει τέλος, όπως και η ποικιλία τής ανθρώπινης ύπαρξη και ο Sander φρόντισε να τον πλουτίσει όσο περισσότερο μπορούσε. Στην πρώτη επαφή με το έργο του βλέπεις την εποχή, τα σκηνικά και κουστούμια ενός πραγματικού θιάσου, σχεδόν μια ανθρωπολογική πραγματεία που η απόσταση και τού χώρου και τού χρόνου, αποδίδει στις φωτογραφίες τού χαρακτήρα ντοκουμέντου. Και ένα παρόμοιο εγχείρημα από οποιονδήποτε άλλον χρησιμοποιούσε μόνο τη μηχανή του και όχι την ψυχή του, θα έμενε στο πληκτικό επίπεδο τής ιστορικής καταγραφής, τα παραδείγματα άλλωστε είναι πολλά και γνωστά. Στην περίπτωση όμως τού Sander και των «ανθρώπων», του το αποτέλεσμα ξεπερνάει το τυπικό μέρος μιας φωτογραφικής καταγραφής. Όπως ο Atget υπερβαίνει στα τοπία του την υλική τους υπόσταση, έτσι και ο γερμανός φωτογράφος ανυψώνεται στο έργο του πέρα από το ανθρώπινο τοπίο που σκοπεύει. Κάθε πορτραίτο του αποβαίνει μια αφαίρεση τού πραγματικού, για να προβληθεί έντονα ο ψυχισμός και το μυστήριο τού Ανθρώπου. Ό,τι στην πρώτη ματιά των φωτογραφιών του στάθηκε αξιοπερίεργο (τα ρούχα τής εποχής, ο εσωτερικός διάκοσμος σπιτιών, η υποψία των ηθών τής περιοχής, η ιδιότητα τού εικονιζόμενου) χλομιάζει και εξαφανίζεται κάτω από το ειδικό βάρος τού Ανθρώπου, σε όλες τις εκδοχές που παρουσιάζεται.

Μια συμπαγής μάζα ψυχής και πνεύματος εκμαιεύεται από το είδωλο και επικάθεται στην φωτογραφία, την πλημμυρίζει και την κατακτά, την παραμορφώνει με τον πιο θεαματικό και ήσυχο τρόπο, χωρίς ο καλλιτέχνης να κάνει την παραμικρή (τεχνική) επέμβαση. Μια δύναμη που εκπορεύεται από τον Sander αντανακλάται στο είδωλο που φωτογραφίζει και περιρρέει το έργο του, καθιστά τους «Ανθρώπους τού 20ου αιώνα» σε Άνθρωπο όλων των εποχών ταυτίζοντας το επί μέρους με το γενικό σε απόλυτη σχέση. Είναι η περίπτωση ακριβώς που η Τέχνη μεσολαβεί ανάμεσα στο προσωπικό και το Όλον, που μετατρέπει το άγνωστο σε οικείο, χωρίς τρικ και τεχνικές, φίλτρα και παράδοξες γωνίες, χαράξεις και φωτισμούς. Στην τέχνη, τα μαγικά ραβδάκια είναι ένα κομμάτι ξύλο, υπάρχει και κυριαρχεί μόνον ο καλλιτέχνης, οι διεργασίες τού εσωτερικού του κόσμου, η αναζήτηση μιας άφατης χωρίς σκοπό αλήθειας. Στο έργο τού Sander όπως και τής Cameron, η επέμβαση αυτή – η Τέχνη – καταδεικνύεται με τον πιο απτό τρόπο. Φωτογραφίες «φτωχιές», πρόσωπα και μόνο , χωρίς το παραμικρό στοιχείο εντυπωσιασμού, απογειώνονται από τη διάσταση που τις έχει εγκλωβίσει, γίνονται ανάγλυφες, ασκούν πιέσεις στα τοιχώματά τους. Οι φωτογραφίες των «Ανθρώπων τού 20ου αιώνα» είναι η απόδειξη πως το θέμα είναι η πρόφαση, αυτό που απολαμβάνουμε είναι ο «τόκος» που αποδίδει ο καλλιτέχνης στο δάνειο που έκανε, φωτογραφίζοντας τα πρόσωπα μιας κοινωνίας. Συνταγές στην τέχνη δεν υπάρχουν. Κάθε προσπάθεια να εκλογικευτεί το έργο τού Sander οδηγεί σε παρερμηνείες και ασάφειες. Στερημένο από συμβολισμούς και διδαχές μετεωρίζεται στην ελευθερία που χαρακτηρίζει κάθε έργο τέχνης. Τα πρόσωπά του μάς «αφηγούνται» τις ιστορίες που έχουμε ζήσει εμείς και εκεί έγκειται και η δύναμή τους: να επιστρέφουν εμπλουτισμένες τις σκέψεις μας.

Δύο στοιχεία μόνο μπορεί να συγκρατήσει κανείς από τις φωτογραφίες τού Sander, τα μάτια και τα χέρια τού ειδώλου του. Στις περισσότερες φωτογραφίες τα μάτια καρφώνουν τον φακό και τον θεατή με μια ήσυχη δύναμη που απλώνει την υγρασία τους στο χαρτί. Νοιώθεις ότι βλέπουν όπως νοιώθεις ότι τα χέρια διατηρούν τη δύναμή τους, ακόμη και αν κρέμονται χαλαρά στο πλάι τού σώματος. «Παίζουν» πάντοτε στο σώμα, το συγκροτούν και το ορίζουν λες και όλοι οι «ήρωές» του είναι μόνον μάτια και χέρια.

Το πιο συνηθισμένο είδος φωτογραφίας, το πορτραίτο, έγινε για τον Sander, το πεδίο μιας εξαιρετικής άσκησης. Το αποτέλεσμα παραμένει μοναδικό στην ιστορία αυτής τής τέχνης, ο φωτογράφος διάλεξε το πιο απλό για να επιχειρήσει το πιο δύσκολο. Είναι αδύνατον πια βλέποντας πορτραίτα άλλων φωτογράφων να μην κάνεις αναφορά στον August Sander και στον τρόπο του να φωτογραφίζει ψυχές.