Χωρίς παρελθόν δεν υπάρχει παρόν

Όταν ξεκίνησα πριν από σχεδόν 25 χρόνια να μιλάω για φωτογραφία σε διαλέξεις και σε σεμινάρια, συνήθιζα να χρησιμοποιώ ένα μάλλον ευτελές εύρημα. Ζητούσα από το κοινό να αναφέρει έναν ή περισσότερους σημαντικούς δημιουργούς από την ιστορία τής φωτογραφίας. Και αυτό, φυσικά, το έκανα για να δείξω ότι το ευρύ κοινό μέσα από τη γενική του μόρφωση, την ήδη τόσο ελλιπή στη χώρα μας, μπορούσε να θυμηθεί το όνομα, ή ακόμα και να αναγνωρίσει τη δουλειά, ενός διάσημου ζωγράφου, σκηνοθέτη, ή συγγραφέα, αλλά ήταν σε αδυναμία να ανασύρει από τη μνήμη του έστω και ένα όνομα φωτογράφου. Έκτοτε μερικά ονόματα φωτογράφων είναι αλήθεια πως κυκλοφόρησαν ευρύτερα, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι και η δουλειά τους έγινε κατανοητή ή ότι οι συγκεκριμένοι φωτογράφοι είναι και οι καλύτεροι. Αλλά είναι επίσης αλήθεια ότι και οι ομιλίες μου σταμάτησαν να καταφεύγουν σε παρόμοιους εντυπωσιασμούς.

Αυτό όμως που με ακόμα μεγαλύτερη έκπληξη και λύπη διαπίστωσα στα χρόνια που μεσολάβησαν έκτοτε, είναι ότι, αν το ευρύ κοινό κατέβαλε μιαν έστω ελάχιστη προσπάθεια να συμπληρώσει τα κενά τής φωτογραφικής του παιδείας, το ειδικευμένο κοινό των νέων φωτογράφων και σπουδαστών φωτογραφίας, όχι μόνον δεν εμπλούτισε τις γνώσεις του γύρω από το παρελθόν τής φωτογραφικής δημιουργίας, αλλά, υπερθεματίζοντας, βάπτισε την άγνοιά του αρετή και θεώρησε ότι τα φωτογραφικά έργα τού παρελθόντος δεν μπορεί να αφορούν μια τόσο σύγχρονη τέχνη όπως η φωτογραφία. Ο νόμος τής προσφοράς και τής ζήτησης (με αυτή ή και την αντίστροφη σειρά) έκανε στη συνέχεια και τις απανταχού στον κόσμο σχολές να μην ασχολούνται με τις φωτογραφικές τους βιβλιοθήκες, ούτε με τα μαθήματα που αφορούν την κριτική απόλαυση τής φωτογραφίας, αφού όπως είναι φυσικό μια τέτοια κριτική απόλαυση προϋποθέτει γνώσεις.

Κάθε γνώση όμως είναι αναγκαστικά στηριγμένη στο παρελθόν. Πολλώ μάλλον στον χώρο τής τέχνης, όπου η μία αλήθεια δεν αναιρεί την προηγούμενη (όπως συμβαίνει με τις επιστήμες) αλλά συνυπάρχει με αυτήν. Άλλωστε μια ματιά στον κόσμο των άλλων τεχνών θα μας πείσει ότι όλοι (πλην των φωτογράφων) αναφέρονται σε ινδάλματά τους τού παρελθόντος. Ο Bach, ο Rembrandt ή ο Murnau παραμένουν αδιαμφισβήτητοι φάροι για κάθε σημερινό συνθέτη, ζωγράφο ή σκηνοθέτη και δεν πιστεύω ότι υπάρχει έστω και ένας θεράποντας κάθε μιας από τις παραπάνω τέχνες που να τους αγνοεί. Δεν μπορώ όμως να ισχυριστώ το ίδιο λόγου χάριν για τον Atget ή τον Evans και τους σύγχρονους φωτογράφους.

Αυτή η πνευματική αναπηρία έχει σαν τραγική συνέπεια το γεγονός ότι στη φωτογραφία δεν έχουν διαμορφωθεί καλλιτεχνικά κριτήρια, όπως συνέβη με τις άλλες τέχνες, πράγμα απολύτως λογικό αφού τα μόνα δυνατά και σοβαρά κριτήρια στην τέχνη είναι εκείνα που προκύπτουν από τη μελέτη, την κατανόηση και την απόλαυση τού έργου όσων δημιουργών προηγήθηκαν. Και αυτό είναι αναγκαίο για την εκτίμηση οποιουδήποτε σύγχρονου έργου, και ακόμα περισσότερο για την ύπαρξη και ενδεχομένως δικαίωση κάθε ανατρεπτικής πρωτοπορίας. Ανατρέπεις άλλωστε μόνον αυτό που γνωρίζεις και ακόμα καλύτερα αυτό που κάποτε αγάπησες. Από την απουσία όμως γνώσεων ωφελούνται μόνον εκείνοι που θέλουν στη θέση των ανύπαρκτων ή ασαφών καλλιτεχνικών κριτηρίων να τοποθετήσουν τις δικές τους (συνήθως βολικές) προδιαγραφές και βάσει αυτών να αντιμετωπίζονται. Εκείνοι δηλαδή που προτιμούν να ψαρεύουν σε θολά νερά. Στο κάτω-κάτω δεν είναι λίγες οι αρβύλες που στην ιστορία τού ψαρέματος (ή τής τέχνης) έχουν βαπτιστεί ψάρια.

Πλάτων Ριβέλλης