Προσωπικές απόψεις

Ξαναδιαβάζοντας παλαιά κείμενά μου προσπαθώ να εντοπίσω τη συνεκτική γραμμή που προσδιορίζει τις διαχρονικές προσωπικές μου απόψεις. Οι προσωπικές απόψεις αποκτούν με τον καιρό κάτι από τη μονολιθικότητα των αναμνήσεων. Όπως δηλαδή το παρελθόν μας συρρικνώνεται σε λίγες ιστορίες και μερικές φωτογραφίες, έτσι και οι προσωπικές μας απόψεις μέσα από την επανάληψή τους και τη διαρκή επεξεργασία τους εμπεδώνονται και θωρακίζονται, κάνοντας στο τέλος τον κάθε άνθρωπο να πιστεύει και να λέει λίγα (και τα ίδια) πράγματα. Αυτό δεν είναι κατ' ανάγκην κακό, μια και έτσι αφενός διαμορφώνονται συστήματα φιλοσοφίας, πολιτικής, ανθρώπινης συμπεριφοράς και αφετέρου με την επίμονη επανάληψή τους έχουν την ελπίδα να εισακουστούν και να διαδοθούν.

Ο κίνδυνος όμως μιας τέτοιας εξέλιξης είναι διττός και αφορά τόσο αυτούς που εκφράζουν τις απόψεις όσο και εκείνους που τις εισπράττουν. Οι πρώτοι κινδυνεύουν από τον ενδεχόμενο δογματισμό στον οποίον θα τους παρασύρει η εξοικείωση με τις ίδιες τους τις ιδέες, αλλά και από την ενδεχόμενη αδυναμία τους να ομολογήσουν τα λάθη τους ή να επιτελέσουν τις αναγκαίες διορθωτικές κινήσεις. Οι δεύτεροι κινδυνεύουν να περιορίσουν τις απόψεις των πρώτων και να τις εγκλωβίσουν (είτε επειδή δεν τις καταλαβαίνουν είτε επειδή τους βολεύει) σε μια ετικέτα ή μια γραφικότητα. Η αντίθετη στάση, δηλαδή, μια νεφελώδης έκφραση ελαστικών απόψεων σε συνδυασμό με μια επιδερμική πολυπραγμοσύνη, διευκολύνει τις δημόσιες σχέσεις, επιτρέπει κάθε είδους ευκαιριακή ένταξη, διασφαλίζει τη δυνατότητα συμμαχιών, παλινδρομήσεων και χαμαιλεοντισμών, αλλά δεν προάγει την επιστήμη, την τέχνη και την κριτική σκέψη.

Από την πρώτη στιγμή που ασχολήθηκα με τη φωτογραφία και τη διδασκαλία της προσπάθησα να διαμορφώσω ένα σύστημα απόψεων μέσα από μια συνεπή προσέγγιση. Το ευτύχημα ήταν ότι οι συνεχείς απορίες των μαθητών μου με εξανάγκαζαν και συνεχίζουν να με εξαναγκάζουν στην αδιάκοπη επανεκτίμηση των θέσεών μου. Είχα άλλωστε το θράσος να εκτεθώ μέσω της συγγραφής θεωρητικών βιβλίων στην κριτική των μαθητών μου και των τρίτων, κάτι βέβαια που διακαώς εύχομαι να κάνει κάθε δάσκαλος που πιστεύει σε οτιδήποτε, γιατί το γραπτό κείμενο επιτρέπει την καλλιέργεια του λόγου και του αντίλογου.

Στα χρόνια που πέρασαν επιβεβαίωσα όλους τους παραπάνω κινδύνους, είτε αυτοί αφορούσαν εμένα είτε τους τρίτους. Ένιωσα πριν από όλα ότι μου είναι δύσκολο να απεμπλακώ από ορισμένες αισθητικές και θεωρητικές αντιλήψεις, δεδομένου ότι αυτές συνδέονται με γενικότερες τοποθετήσεις ζωής, ανατροφής, παιδείας και χαρακτήρα. Αυτό με έκανε αρκετά πιο ανεκτικό απέναντι σε αντίθετες απόψεις, μια και αναγνώριζα ότι μου ήταν αδύνατον να προσχωρήσω σε αυτές για λόγους που ξέφευγαν από μια λογική επιχειρηματολογία. Από την άλλη όμως πλευρά προσέδωσε μια διάσταση βαθύτερης εκλεκτικής συγγένειας στη σχέση μου με όσους ασπάζονται τις ίδιες αναλύσεις και προσεγγίσεις. Άλλωστε, σε κάθε εποχή ένας δάσκαλος, ή τέλος πάντων οποιοσδήποτε άνθρωπος μεταδίδει απόψεις, έχει την ευθύνη να στρέψει τα πυρά του προς την κατεύθυνση που θεωρεί σαν πιο επικίνδυνη και να προσπαθήσει να ισορροπήσει τάσεις που του φαίνονται αρνητικές. Στην προσπάθειά του αυτή είναι λογικό, χωρίς να δαιμονοποιεί οποιαδήποτε αντίθετη άποψη, να προσδίδει ιδιαίτερη αξία και να περιβάλει με ευγνωμοσύνη κάθε άποψη που συγγενεύει με τη δική του.

Διαπίστωσα επίσης ότι οι αποχρώσεις με τις οποίες εκφράζονται οι απόψεις είναι σχεδόν εξίσου σημαντικές με τις απόψεις αυτές καθ' εαυτές. Η ηλικία με έκανε πιο απόλυτο στις ρίζες των αντιλήψεών μου και μάλλον πιο ελαστικό στις άκρες των κλωναριών τους. Όσο δηλαδή διαισθανόμουν το βάσιμο των απόψεών μου, τόσο περισσότερο καταλάβαινα ότι η μορφή τής έκφρασής τους μπορούσε να είναι πιο χαλαρή.

Τέλος, αποδέχτηκα περιοχές και πλευρές των απόψεών μου για τις οποίες δεν μπορούσα να επικαλεστώ πειστικά επιχειρήματα, αλλά παρόλα αυτά παρέμεναν διαισθητικά ακλόνητες, ενώ κατάλαβα ότι ένα σύστημα απόψεων κερδίζει, αν φιλοξενήσει στο πλαίσιό του και τμήματα ευέλικτα, ανένταχτα, ακόμα και αντιφατικά.

Αν έπρεπε να διατυπώσω μερικές γενικές αρχές (αξίες, έννοιες, διαστάσεις, δύσκολο να τις ονοματίσω) που εξέφραζαν και συνεχίζουν να εκφράζουν τη στάση μου απέναντι στην τέχνη (και φυσικά και στη φωτογραφία) μπορώ να σημειώσω, χωρίς φόβο να διαψεύσω τον εαυτό μου, τα παρακάτω.

Η τέχνη είναι κάτι το πολύ σημαντικό για να περιοριστεί στην έννοια τού επαγγέλματος, τής κερδοσκοπίας, τής κοινωνικής προβολής, τής πολιτικής στράτευσης, ή τής χαλαρής διασκέδασης.

Η φωτογραφία είναι κάτι πολύ ιδιαίτερο στην ουσία της και εύκολο στην εκτέλεσή της για να την αφήσουμε να καταντήσει απλό εργαλείο επίτευξης άλλων στόχων, αντί να τη βοηθήσουμε να εκμεταλλευτεί την ευκολία της για να διαφυλάξει την ιδιαιτερότητά της.

Ο καλλιτέχνης είναι ένα άτομο ευάλωτο και ευαίσθητο που το μόνο που μπορεί να τον στηρίξει είναι η αγάπη, ο θαυμασμός και ο σεβασμός για την τέχνη του. Οτιδήποτε άλλο πάρει τον πρώτο ρόλο, κινδυνεύει να τον αποπροσανατολίσει.

Η τέχνη αποτελεί ένα σύνολο μέσα στους αιώνες. Δεν υπάρχει παλιό ούτε νέο. Δεν υπάρχει καινοτομία που να μην προκύπτει από την παράδοση. Στην τέχνη τίποτα δεν τελειώνει και τίποτα δεν αρχίζει. Όλα περιστρέφονται.

Κίνδυνοι των ημερών μας, μεταξύ άλλων, είναι η διαφήμιση, το lifestyle, ο εθνοκεντρισμός, η σύγχυση των αξιών και των ιεραρχήσεων. Την τέχνη, μεταξύ άλλων, τη χρειαζόμαστε για να ανθίσταται σε αυτά και όχι για να τα υπηρετεί. Ο προνομιακός, αν όχι ο αποκλειστικός, χώρος τής τέχνης είναι αυτός τής αφαίρεσης, τής υπέρβασης, τού υπαινιγμού και τού ονείρου. Όταν αυτά υπηρετούνται, τότε προκύπτει αυτομάτως η επιθυμητή αντίσταση.

Ο καλλιτέχνης, κυρίαρχη δύναμη τής καλλιτεχνικής δημιουργίας, δεν πρέπει να εγκλωβιστεί και να εγκαταλειφθεί στον εναγκαλισμό τού κόσμου τής τέχνης και των διαφόρων συντελεστών του.

Οι παραπάνω γενικές αρχές δεν εγκατέλειψαν ποτέ τη σκέψη μου. Οι διάφορες αποχρώσεις και παραλλαγές τους όχι μόνον δεν τις αναιρούν, αλλά αποτελούν ουσιαστικό στοιχείο των προσωπικών μου απόψεων.

Πλάτων Ριβέλλης