Καλλιτεχνικές συγχύσεις

Οι καλλιτεχνικές συγχύσεις είναι αυτές που δεν έχουν άμεση σχέση με το περιεχόμενο τού καλλιτεχνικού έργου, αλλά εμμέσως το επηρεάζουν, ενώ ταυτόχρονα καθορίζουν το ύφος και το περιεχόμενο τής συμπεριφοράς τού δημιουργού απέναντι στη δουλειά του και στους τρίτους, συχνά περισσότερο από ό,τι οι αισθητικές του απόψεις ή η καλλιτεχνική του αγωνία. Δεν γνωρίζω αν οι συγχύσεις αυτές, που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε και παρεξηγήσεις ή και αμαρτίες, διατρέχουν όλον τον πλανήτη ή είναι κυρίως φαινόμενο ελληνικό. Είναι πάντως πιθανόν η εθνική μας ιδιοσυγκρασία να τις εκτρέφει αποτελεσματικότερα.

Οι άλλοι είναι ο καθρέφτης μας

Οι Έλληνες είχαμε πάντα και για όλα ένα χαρακτηριστικό ιδιαίτερα αρνητικό: η οποιασδήποτε φύσης ταυτότητά μας προέκυπτε εξ αντιδιαστολής. Η φυλή μας ήταν αυτή, επειδή δεν ήταν η άλλη. Ήμασταν καλοί σε σύγκριση με τους άλλους. Ήμασταν αδικημένοι επειδή οι άλλοι ήταν ευνοημένοι. Δεν θα μπορούσε βέβαια αυτό το χαρακτηριστικό να μην απαντάται και στον χώρο τής τέχνης. Έχω την εντύπωση ότι οι έλληνες καλλιτέχνες, ή γενικώς οι με την τέχνη ασχολούμενοι, ενδιαφέρονται περισσότερο για ό,τι συμβαίνει στους συναδέλφους τους, παρά για το δικό τους έργο. Ο αγώνας τους έχει περιεχόμενο και είναι συχνά αβυσσαλέος όταν δίνεται εναντίον άλλων και όχι, όπως θα έπρεπε, εναντίον τού εαυτού τους.

Τα αίτια βρίσκονται πάντοτε αλλού

Η συνεχής σύγκριση με τους άλλους προσφέρει και εύκολη δικαιολογία. Αν κάτι δεν καταφέραμε, δεν φταίει ο χαρακτήρας μας, ή οι περιορισμένες ικανότητές μας, ή ο ελλιπής ενθουσιασμός μας, ή οι ανεπαρκείς γνώσεις μας, ή ενδεχομένως η κακή μας τύχη. Αυτό που σίγουρα φταίει είναι πάντα ο άλλος. Αυτός που συγκέντρωσε τις χάρες και τις εύνοιες με συνέπεια να τις αφαιρέσει από εμάς. Η απουσία του θα μας εξασφάλιζε την ευτυχία, η παρουσία του είναι η αιτία τής δυστυχίας μας.

Η κριτική πρέπει να είναι πάντοτε καλή

Η κριτική υπάρχει πάντοτε στη ζωή μας και για όλες μας τις ενέργειες. Είναι άλλοτε κακοπροαίρετη και άλλοτε καλοπροαίρετη. Είναι άλλοτε ευφυής και άλλοτε ηλίθια. Μπορούμε να την αγνοούμε πλήρως ή να την επιζητούμε με ενδιαφέρον. Αυτό που δεν γίνεται όμως, είναι αυτό που επιθυμεί ο καλλιτέχνης. Να είναι πάντοτε ευνοϊκή. Η καλή κριτική μπορεί άλλωστε να προέρχεται από έναν κακό κριτικό και η κακή από έναν καλό. Η κριτική είναι καλή όταν είναι εποικοδομητική. Αλλά και αν δεν είναι, τι πειράζει;

Πρέπει να βράζουμε όλοι στο ίδιο καζάνι

Οι γενικόλογες αντιλήψεις περί ισότητας δεν έχουν θέση σε όλες τις εκδηλώσεις τής ζωής και κυρίως τής ανθρώπινης συμπεριφοράς. Οι καλλιτέχνες δεν είναι κατ' ανάγκην αδέλφια επειδή και μόνον ασχολούνται με το ίδιο μέσον. Δεν έχουν τις ίδιες αντιλήψεις και τις ίδιες ανάγκες. Είναι κατ' αρχήν άτομα μοναδικά που με δυσκολία συντροφεύουν τη μοναδικότητά τους με άλλους και γι αυτό οι επιλογές τους είναι συνήθως άκρως προσωπικές. Δεν πρέπει να είναι υποχρεωμένοι να ανέχονται και ακόμα περισσότερο να εκτιμούν και να αγαπούν τον ομότεχνό τους. Όπως δεν είναι υποχρεωμένοι να το κάνουν για οποιονδήποτε συνάνθρωπό τους. Υποχρέωσή τους είναι μόνον να τον σέβονται.

Η εθνική τέχνη

Η αντιμετώπιση τής τέχνης σαν εθνικό σύνολο και το σύνολο των καλλιτεχνών μιας χώρας σαν καλλιτεχνική εθνική ομάδα βολεύει την κρατική εξουσία, βολεύει τους εγχώριους θεωρητικούς που αναζητούν προνομιακό πεδίο δραστηριοποίησης (χωρίς έξωθεν ανταγωνισμούς), αλλά δεν μπορεί να έχει σχέση με τον καλλιτέχνη και την ένταξη τής μοναδικότητάς του σε διάφορα σχήματα. Οι εκλεκτικές συγγένειες στον χώρο τής τέχνης ξεπερνούν και αγνοούν τα εθνικά σύνορα. Έτσι ήταν πάντα, πόσω μάλλον στον καιρό τής παγκοσμιοποίησης των πληροφοριών.

Το κράτος είναι υπεύθυνο

Η ανάμιξη τής κρατικής εξουσίας στον χώρο των τεχνών μέσα από τα θεσμικά της όργανα έχει γεννήσει άλλον έναν εύκολο στόχο για τις κατάρες μας, ενώ ταυτόχρονα μας πρόσφερε μια πρόχειρη δικαιολογία των αποτυχιών μας. Ένα όμως κράτος το οποίο δεν εκφράζει αισθητικά και ηθικά τον καλλιτέχνη, και αυτός ήταν συνήθως ο κανόνας (και ένα μέρος τής δημιουργικής ώθησης) δεν μπορεί να είναι κατ' ανάγκην και το κύριο ή το μοναδικό του στήριγμα. Οι στόχοι τής κρατικής καλλιτεχνικής πολιτικής και τής πολιτικής τού καλλιτέχνη είναι δύσκολο να συμβιβάζονται. Μερικές φορές κατά τύχην απλώς συμπίπτουν.

Προτεραιότητα στόχων

Ο καλλιτέχνης έγινε άπληστος από τη στιγμή που έγινε αποδεκτός από την κοινωνία. Διείδε ότι μπορεί πλέον να πετύχει πολλά τρυγόνια με ένα σμπάρο. Επιζητεί εδώ και τώρα: φήμη, χρήματα, κοινωνική αναγνώριση, αλλά και ποιότητα. Επειδή όλα αυτά είναι πολλά, ειδικά για εδώ και ειδικά για τώρα, πρέπει να βάλει προτεραιότητες. Και αυτό σπανίως το κάνει. Συνήθως μάλιστα όταν το κάνει, είναι αργά.

Το ταλέντο στο λίκνο

Ο καλλιτέχνης υιοθετεί την ιδέα τού ταλέντου, τού θείου χαρίσματος, τής νεράιδας στο βρεφικό λίκνο, με την αυτονόητη προϋπόθεση ότι το διαθέτει και ο ίδιος. Αυτό τον απαλλάσσει από αμφιβολίες, τού δίνει το δικαίωμα να διεκδικεί και το θράσος να περιμένει την έμπνευση. Είτε όμως υπάρχει το ταλέντο σαν έννοια, είτε δεν υπάρχει ο καλλιτέχνης εργάζεται. Αυτό οι περισσότεροι δεν θέλουν να το θυμούνται.

Γνώσεις και καλλιτεχνική παρθενογένεση

Τι βολική που είναι αλήθεια η άποψη ότι όλα ξεκινούν από εμάς. Ότι δεν έχουμε να παλέψουμε και να αναμετρηθούμε με μεγέθη τού παρελθόντος. Ότι εμείς βάζουμε νέα κριτήρια με συνέπεια να μην υπάρχουν άλλα για να κριθούμε. Αλλά και τι τραγικό όταν αναπόφευκτα θα έρθει η στιγμή τής αμφιβολίας, που δεν θα έχουμε πού να στραφούμε για να αντλήσουμε δύναμη.