William Klein, φωτογράφος των 28mm

Τού Γιάννη Δημητριάδη

Πώς ήταν ο κόσμος τη δεκαετία τού '50 και τού ΄60; Για μερικούς το ερώτημα είναι ρητορικό, για κάποιους ανάμνηση από πάρτι και τούς πρώτους έρωτες. Για τον Γουίλιαμ Κλάιν, η δεκαετία τού '50, όπως και οι επόμενες, ήταν ένα γιγαντιαίο φωτογραφικό στιγμιότυπο. Μια ατέλειωτη παρέλαση προσώπων κάθε ηλικίας και εθνικότητας μπροστά από τον 28άρι φακό. Ένα κουνημένο καρέ, με κομμένα πόδια, χέρια και κεφάλια, με φωτεινά και σκοτεινά μέρη. Κοιτάζοντας τις φωτογραφίες τού Klein από τη Νέα Υόρκη, το Τόκυο, τη Μόσχα, καθώς και το περίφημο Close Up, δεν είναι δυνατόν να μην έρθουν στο μυαλό τα κλισέ που συνδέθηκαν με κείνα τα χρόνια τής Αμερικής: γκανγκστερικές ταινίες, μυθιστορήματα τού Τσάντλερ, η παντοδυναμία τού δολαρίου, παίκτες τού Dodges, διαφημίσεις καταναλωτικών αγαθών, οι πρώτες τηλεοράσεις με θαμπές γκρίζες εικόνες, ο άνθρωπος στο φεγγάρι, οι Ρώσοι πίσω από το "παραπέτασμα", ο ψυχρός πόλεμος. Ο Klein στάθηκε τυχερός που μεγάλωσε μετά τον πόλεμο, πυ αγάπησε τη ζωγραφική και τη φούρια τής ζωής. Ήταν τυχερός που γεννήθηκε στην Αμερικάνικη μητρόπολη από γονείς ευρωπαίους εμιγκρέδες, που έζησε στο Παρίσι, που θήτευσε δίπλα σε ζωγράφους -και που επέστρεψε στη γενέθλια πόλη του.

Όταν σε ηλικία 26 ετών βάλεις σα σκοπό να κάνεις το "καλύτερο βιβλίο για τη Νέα Υόρκη" τότε μάλλον έχεις τα μυαλά πάνω από το κεφάλι σου. Αν είσαι ο William Klein, τότε όλα μπορούν να συμβούν. Είναι 1952 και ο Klein επιστρέφει στα πάτρια εδάφη μετά πό έξι χρόνια παραμονής στο Παρίσι, συντροφιά με μια ξένη σύζυγο και με ξένες συνήθειες που έχει αποκτήσει στην Ευρώπη. Η πόλη ζει τα πρώτα της μεταπολεμικά σκιρτήματα. Ο Klein ξαναβρίσκει τις μυρωδιές και τις εικόνες τής παιδικής του ηλικίας. Με μια Leica στο χέρι οργώνει τούς δρόμους τής πόλης. "Πυροβολεί" με το κλικ τής μηχανής . Οι εικόνες που προκύπτουν είναι πέρα από κάθε δεδομένο τής φωτογραφικής παραγωγής τής εποχής. Ευρυγώνιος φακός, περίεργο καδράρισμα, πρόσωπα που στριμώχνονται στα 35mm τού καρέ. Ο Klein κατεβαίνει -κυριολεκτικά- στο δρόμο και πλησιάζει τούς ανθρώπους για να τούς φωτογραφίζει με κάθε λεπτομέρεια. Όσοι είναι δύσπιστοι μπροστά στη μηχανή υποχωρούν στη δικαιολογία: "Είμαι δημοσιογράφος τής New York Daily News". Όλοι -ακόμη- θέλουν να γίνουν διάσημοι έστω και για λίγα λεπτά, και ο Klein τούς φωτογραφίζει απρόσκοπτα. Την ώρα που τρώνε, που διασκεδάζουν στο κλαμπ, που περπατούν. Ο ίδιος γράφει στο New York πως η επιδίωξή του είναι να κάνει φωτογραφίες που να μοιάζουν με ρεπορτάζ τής αγαπημένης του εφημερίδας. Μ' ένα patchwork από πρόσωπα, σώματα, αυτοκίνητα, εικόνες χωρίς συγκεκριμένο σκοπό και προοπτική.

Η αισθητική τού New York φέρνει εξ' ολοκλήρου την υπογραφή τού Klein. Ο φωτογράφος, εκτός από τις εικόνες, έχει την απόλυτη ευθύνη τής σελιδοποίησης και τού εξωφύλλου. Οι φωτογραφίες είναι σχεδόν πάντα δισέλιδες -σαν την φωτογραφία τής πρώτης σελίδας τής Daily News- και αρκετές φορές είναι κροπαρισμένες. Απλώνονται σε ολόκληρη την επιφάνεια τού γυαλιστερού χαρτιού. Στη φυλλομέτρηση νοιώθεις πως ξεδιπλώνεις το ημερολόγιο ενός κατοίκου τής πόλης, μια καθημερινή του διαδρομή μέσα στους δρόμους και τις πλατείες, τις διαφορετικές κοινότητες ανθρώπων.

Αν ο Frank κουβαλάει μαζί του την αισθητική τού ξεριζωμένου Ευρωπαίου, ο Winogrand την σχεδόν πρωτόγονη ματιά τού Αμερικανού από το midwest και ο Weegee την σπιρτάδα τού νυχτερινού ρεπόρτερ αστυνομικού δελτίου, ο Klein καταφέρνει σχεδόν να τα έχει όλα. Αντιδρά με την ταχύτητα τού Weegee χωρίς όμως να ξεχνάει τούς κανόνες τής φόρμας. Προσπαθεί να βλέπει τα πάντα με την παρθένα άποψη ενός παιδιού επινοώντας, ταυτοχρόνως, τη προσωπική του αισθητική που γίνεται σημείο αναφοράς στις νεώτερες γενιές φωτογράφων και κινηματογραφιστών. Με το New York ο Klein γίνεται γνωστός. Όχι βέβαια διάσημος. Οι αμερικανοί εκδότες αρνούνται να δημοσιεύσουν αυτό το "περίεργο πράγμα", γεγονός που εκμεταλλεύονται οι γάλλοι συνάδελφοί τους. Έχει κάνει, χωρίς ίσως να το αντιλαμβάνεται και ο ίδιος καλά καλά, το πιο σημαντικό βιβλίο για την αμερικάνικη μεγαλούπολη, ένα πραγματικό φωτογραφικό ποίημα. Είναι όμως νέος, και ως νέος είναι ορμητικός. Ο κόσμος είναι γεμάτος μεγάλες και όμορφες πόλεις. Κι έχουν σειρά αυτές, γιατί εκεί, μέσα στους δρόμους, μπορεί να διηγηθεί ιστορίες χωρίς να γίνει γραφικός: το Τόκυο με τους μοντέρνους σαμουράι. Η ψυχροπολεμική (αλλά ειρηνική και φιλική, όπως έγραψε ο ίδιος) Μόσχα με κατοίκους που παίζουν σκάκι στα πάρκα τής πόλης. Η Ρώμη γεμάτη βέσπες, σινετσιτά και λιγδιάρηδες ψευτο-Μαστρογιάννι που κάνουν κόρτε στην Αννίτα Εκμπεργκ τής διπλανής πόρτας. Κάθε πόλη έχει χώρο για ένα βιβλίο με αυτήν πρωταγωνίστρια.

Το στυλ τού φωτογράφου δεν αλλάζει. Μόνο τα σημεία αναφοράς. Σιγά-σιγά η δεκαετία τού ΄60, κι έπειτα αυτή τού ΄70, επιβάλλουν τα δικά τους πρότυπα. Έρχονται οι χίπις, το χάπι, η συνειδητοποίηση, οι πορείες ειρήνης. Ο Klein, που ζει πια μεταξύ Νέας Υόρκης και Ευρώπης- αφήνει τη Leica στο συρτάρι και πιάνει τη κινηματογραφική κάμερα. Ο Μωχάμετ Αλι, θρυλικός μποξέρ και οπαδός τού Αλλάχ, καθαρίζει τούς αντιπάλους του και ο Klein είναι εκεί για να γυρίσει ένα ντοκυμαντέρ προς τιμήν του, στον τελικό αγώνα που έγινε στο Ζαϊρ. Ο κόσμος τής μόδας τού δίνει αφορμή να γυρίσει το "Ποιά είστε, Πόλυ Μαγκού;" Παράλληλα ζωγραφίζει στις επιταγές τής pop art και τής αφηρημένης τέχνης. Η ζωγραφική ήταν πάντα η αγαπημένη του απασχόληση, χωρίς βέβαια αυτή να τού το επιστρέψει αναλόγως. Ο κινηματογράφος είναι η ωριμότητα. Και η φωτογραφία τα νεανικά του χρόνια. Ο Klein συνδέει την καλλιτεχνική του παραγωγή με τις οπτικές τέχνες. Το κάθε διαφορετικό μέσο είναι ένας τρόπος να πει μια ιστορία.

Ξαναπιάνει πλέον τη φωτογραφική μηχανή μόνο για κάποιες δουλειές μόδας και για παραγγελίες εκδοτικών οίκων και περιοδικών. Λίγα γεγονότα πια τού δίνουν αφορμή να κατέβει στον δρόμο. Η κηδεία τού Τίνο Ρόσι και οι κλαίουσες μαυροντυμένες παριζιάνες, η επίσκεψη τού Πάπα στη Λούρδη και τα "τέρατα" που αποζητούν γιατρειά, οι εργατικές συγκεντρώσεις τής Humanite, τα πλήθη που συρρέουν στους αγώνες τού παγκοσμίου κυπέλλου στο ποδόσφαιρο. Την ώρα που δεκάδες φωτογράφοι ακολουθούν το στυλ τού Klein, αυτό που διαμόρφωσε στα χρόνια τού ΄50, εκείνος δημιουργεί το καινούργιο πρότυπο: και επιλέγει εικόνες από προηγούμενες και σύγχρονες δουλειές του και εκδίδει το Close Up. Εικόνες κοντινές, σχεδόν κολλημένες πάνω στα πρόσωπα που παραμορφώνονται από τον ευρυγώνιο. Η έκθεσή του, που έγινε πριν από κάποια χρόνια στο Παρίσι, ήταν πρωτοποριακή. Εικόνες που εκτέθηκαν δίπλα δίπλα, σαν φιλμ σε μέγεθος ανθρώπου. Ένα φιλμ που φιδογύριζε ανάμεσα στους επισκέπτες. Είπαμε, ο Klein βρίσκει πάντοτε τρόπους για να εκπλήξει. Στα 74 του χρόνια, σήμερα, αναμένουμε το επόμενο "χτύπημα".